Tajemnica psychologa a warunki jej uchylenia, rozważania na gruncie postępowania karnego oraz cywilnego – cz. 1

Tajemnica zawodowa jest podstawową cechą zawodów zaufania publicznego. Jej głównym celem w przypadku zawodów medycznych jest zapewnienie przestrzegania praw pacjenta, a w szczególności prawa do swobodnej wypowiedzi. Zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy z 8 czerwca 2001 r.

o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów 1 , psycholog ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z klientem, uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu. Natomiast ust. 2 powyższego przepisu stanowi, że obowiązek zachowania tajemnicy nie może być ograniczony w czasie.

Przewidziane wtej ustawie obowiązki zachowania pewnych informacji w poufności stanowią realizację norm wynikających z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. 2 , w szczególności zawartych w art. 30 (przyrodzona i niezbywalna godność człowieka), art. 31 (ochrona prawna wolności człowieka), art.

47 (prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym) i art. 51 (prawo do zachowania w tajemnicy informacji dotyczących swojej osoby) 3 .

1. Normy prawne i etyczne regulujące tajemnicę zawodową psychologa

Niniejsza publikacja jest poświęcona rozważaniom nad warunkami uchylenia tajemnicy zawodowej psychologa z perspektywy różnych gałęzi prawa. Przypadki zwolnienia psychologa z tej tajemnicy zostały określone w art. 14 ust. 3 pkt 1 ustawy o zawodzie psychologa, tj. przepisu ust. 1 nie stosuje się, gdy poważnie jest zagrożone zdrowie życie klienta lub innych osób lub pkt. 2 ww. przepisu, tj. że tak stanowią inne ustawy.

Tajemnica zawodowa jest kategorią prawną i etyczną, tzn. jej regulacje znajdują się zarówno w przepisach ustaw regulujących wykonywanie określonego zawodu, jak i w zbiorach zasad deontologicznych, obowiązujących w poszczególnych zawodach.

Jak już zostało wspomniane, podstawową regulacją prawną kształtującą zakres tajemnicy zawodowej psychologa stanowi art. 14 ust. 1-3 ustawy o zawodzie psychologa. Jednakże nie jest to jedyny przepis, który nakłada obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z klientem. Inną regulacją, która nakłada taki obowiązek, jest art.

13 ustawy z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta 4 , który stanowi, że pacjent ma prawo do zachowania w tajemnicy przez osoby wykonujące zawód medyczny, w tym udzielające mu świadczeń zdrowotnych, informacji z nim związanych, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu medycznego.

Kolejną normą prawną związaną z tajemnicą jest art. 50 ust. 1 ustawy z 19 sierpnia 1994 r.

o ochronie zdrowia psychicznego 5 , który stanowi, że osoby wykonujące czynności wynikające z niniejszej ustawy są obowiązane do zachowania w tajemnicy wszystkiego, o czym powezmą wiadomość w związku z wykonywaniem tych czynności, stosownie do odrębnych przepisów, a nadto z zachowaniem przepisów niniejszego rozdziału.

Następnym źródłem regulującym tajemnicę psychologa jest kodeks etyki psychologa. Prawidłowa interpretacja prawa nie może pominąć wartości i norm pozaprawnych, które leżą u podstaw tych regulacji i które w procesie stosowania prawa kształtują ich funkcjonowanie 6 .

Dlatego w toku niniejszych rozważań należy wspomnieć o kodeksie psychologa, który jest taką właśnie normą prawną (nie ma charakteru aktu prawa powszechnie obowiązującego). Zgodnie z art. 11 ust. 2 pkt. a kodeksu etyki psychologa, zakres przedmiotowy tajemnicy psychologa ujęty jest bardzo szeroko, tj.

tajemnicą tą objęte są informacje uzyskane przez psychologa w związku z wykonywaniem przez niego czynności zawodowych. O ile to możliwe, tajemnicą zawodową objęty jest także sam fakt uczestniczenia w działaniach.

W art. 11 ust. 2 pkt. c kodeksu etyki psychologa znajduje się katalog otwarty informacji związanych z klientem, a chronionych tajemnicą zawodową psychologa, tj. informacjami objętymi tajemnicą psychologa są m.in. wiadomości dotyczące odbiorcy oraz innych osób, ale także wytwory oraz wyniki testów, w szczególności wyniki surowe.

1. Warunki uchylenia tajemnicy zawodowej psychologa na gruncie postępowania karnego i cywilnego

Podstawowym przepisem określającym możliwość oraz warunki ujawnienia przez psychologa wiadomości objętych tajemnicą zawodową jest art. 180 § 1 ust. 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r.

– Kodeks postępowania karnego 7 , który stanowi, że osoby obowiązane do zachowania w tajemnicy informacji niejawnych o klauzuli tajności „zastrzeżone” lub „poufne” lub tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodu lub funkcji mogą odmówić zeznań co do okoliczności, na które rozciąga się ten obowiązek, chyba że sąd lub prokurator dla dobra wymiaru sprawiedliwości zwolni te osoby z obowiązku zachowania tajemnicy, jeżeli ustawy szczególne nie stanowią inaczej.

Na postanowienie w tym przedmiocie przysługuje zażalenie. W kontekście ww. przepisu należy podkreślić, że przesłuchiwanie „co do faktów objętych tajemnicą” oznacza, iż stan tajemnicy ocenia się najpierw według brzmienia odpowiednich przepisów ustaw, które tajemnicę reglamentują.

Zwolnienie z obowiązku zachowania tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodu następuje w zależności od stadium postępowania na podstawie postanowienia prokuratora lub sądu.

W postępowaniu przygotowawczym jest to wyłączna kompetencja prokuratora, zatem zwolnić psychologa z tajemnicy zawodowej nie może policja ani inny organ uprawniony do prowadzenia postępowania na podstawie odrębnych przepisów.

Natomiast w przypadku postępowania jurysdykcyjnego decyzja o zwolnieniu z tajemnicy może zapaść zarówno na rozprawie, jak i na posiedzeniu.

Wobec braku uregulowań szczegółowych należy uznać, że jeśli wyznaczone zostało posiedzenie w przedmiocie zwolnienia z zachowania tajemnicy zawodowej lub funkcyjnej, strony mogą wziąć w nim udział, jeśli się stawią 8 .

Istotne jest to, że ustawa o zawodzie psychologa wśród przypadków zwolnienia psychologa z zachowania poufności nie wymienia wprost sytuacji, w której tajemnica może zostać zniesiona na prośbę samego klienta. Oznacza to, że osoba, której świadczona jest pomoc psychologiczna nie może zwolnić psychologa z obowiązku zachowania tajemnicy.

Psycholog zaś nie może zeznawać w postępowaniu sądowym na okoliczność objętą tajemnicą zawodową bez zwolnienia go z tajemnicy przez właściwy organ nawet na prośbę samego klienta 9 .

Co prawda przytoczona powyżej teza z orzecznictwa sądów powszechnych odnosi się do tajemnicy radcy prawnego, jednakże ze względu na podobieństwo regulacji ustawowej oraz charakteru obu zawodów nie ma przeszkód, aby uznać, że zawarte w orzeczeniach Sądu Najwyższego tezy dotyczą również tajemnicy zawodowej psychologa.

Należy także pamiętać, że obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej psychologa jest nieograniczony w czasie, co oznacza, że wiąże on psychologa, choćby ten zaprzestał wykonywania zawodu, został pozbawiony prawa jego wykonywania, a nawet po śmierci klienta. Kolejną regulacją, która ogranicza tajemnicę psychologa jest art.

240 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny 10 , który ustanawia, że kto, mając wiarygodną wiadomość o karalnym przygotowaniu albo usiłowaniu lub dokonaniu czynu zabronionego określonego w art. 118, art. 118a, art. 120-124, art. 127, art. 128, art. 130, art. 134, art. 140, art. 148, art. 156, art. 163, art. 166, art. 189, art.

197 § 3 lub 4, art. 198, art. 200, art. 252 lub przestępstwa o charakterze terrorystycznym, nie zawiadamia niezwłocznie organu powołanego do ścigania przestępstw, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Psycholog, posiadający wiarygodną informację o którymś z wyżej wymienionych przestępstw, ma prawny obowiązek powiadomienia organów ścigania i jest w tym zakresie zwolniony z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej.

Jak słusznie zauważył A. Marek: „Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej, wskazany w tych przepisach (tj. w art. 14 ust. 1 ustawy o zawodzie psychologa) może zasadniczo zostać uchylony przez inne przepisy prawne. W szczególności uznaje się, że tajemnica zawodowa zostaje uchylona poprzez określony w art. 240 § 1 k.k.

obowiązek zawiadomienia o szczególnie groźnych przestępstwach [...] kolejne grupy pracowników, które przy wykonywaniu swoich obowiązków służbowych lub zawodowych mogą, jak się wydaje, powziąć podejrzenie o popełnieniu przestępstwa, to osoby pracujące jako terapeuci, psychologowie, dziennikarze [...]. Należy uznać, że określony w art.

240 § 1 obowiązek zawiadomienia o szczególnie groźnych przestępstwach powoduje uchylenie tajemnicy zawodowej, w tym tajemnicy lekarskiej, dziennikarskiej” 11 .

Opócz powyższych ograniczeń wynikających z k.p.k., do postępowania karnego odnosi się także art. 52 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, który stanowi, że nie wolno przesłuchiwać osób obowiązanych do zachowania tajemnicy, stosownie do przepisów niniejszego rozdziału, jako świadków na okoliczność wypowiedzi osoby, wobec której podjęto czynności wynikające z niniejszej ustawy, co do popełnienia przez nią czynu zabronionego pod groźbą kary.

W literaturze zakaz dowodowy wynikający z komentowanego przepisu jest określany jako bezwzględny, niezupełny zakaz dowodowy 12 . Przeprowadzenie dowodu objętego tym zakazem jest niedopuszczalne. Skutkiem natomiast dokonania czynności wbrew bezwzględnemu zakazowi dowodowemu jest bezskuteczność owej czynności.

Omawiany tutaj zakaz dowodowy dotyczy przesłuchania w charakterze świadka wszystkich osób wykonujących czynności, które wynikają z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

W konsekwencji psycholog wykonujący czynności wynikające z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego będzie zobowiązany do zachowania w tajemnicy wszystkiego, o czym poweźmie wiadomość w związku z wykonywaniem tych czynności 13 .

Ustawodawca przyjął skądinąd słusznie, że osoba objęta pomocą psychiatryczną oraz osoba, której udziela się nagłej pomocy lekarskiej, znajdują się w tak trudnej sytuacji emocjonalnej i są tak podatne zarówno na wpływy, jak i na samoistną impulsywną chęć przyznania się do czynów zabronionych, że ich sytuacja, nawet jeśli ich wypowiedzi wprost zawierają stwierdzenie, żeby lekarz poinformował o tym właściwe władze, nie powinna być wykorzystywana przeciwko niemu, gdyż trudno w tym wypadku mówić właśnie ze względu na stan emocjonalny pacjenta o w pełni świadomej zgodzie na ujawnienie takich tajemnic, milczenie co do których objęte jest przecież prawem do obrony, o czym pacjent w momencie składania oświadczeń wobec lekarza może być po prostu nieświadomy 14 . Na marginesie należy zauważyć, że obowiązek zachowania tajemnicy odnosi się względem wszystkich osób poddanych badaniom i leczeniu w jej trybie, a nie tylko do tych, u których stwierdzono zaburzenia 15 .

Zgodnie z art. 261 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego 16 , co do zasady nikt nie ma prawa odmówić zeznań w charakterze świadka, poza zamkniętym kręgiem osób określonych przez ustawodawcę, tj.

małżonków stron, ich wstępnych, zstępnych i rodzeństwa oraz powinowatych w tej samej linii lub stopniu, jak również osób pozostających ze stronami w stosunku przysposobienia.

Psycholog nie mieści się w kręgu osób uprawnionych do odmowy składania zeznań, co oznacza, że jest on zobowiązany na wezwanie sądu stawić się celem złożenia zeznań w charakterze świadka. Sąd w postępowaniu cywilnym nie ma instrumentów pozwalających na zwolnienie świadka z obowiązku zachowania wiążącej go tajemnicy zawodowej.

Przepisy k.p.c. nie przewidują bowiem możliwości zwolnienia świadka z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej, której zakres regulują przede wszystkim poszczególne ustawy dotyczące zasad wykonywania zawodów zaufania publicznego. W konsekwencji ani strony, ani organ procesowy nie mogą zwolnić świadka z zachowania tajemnicy.

Psycholog, występujący jako świadek może zatem odmówić odpowiedzi na konkretne, zadane mu przez sąd lub stronę pytanie, jeżeli zeznanie miałoby być połączone z ujawnieniem istotnej tajemnicy zawodowej. Brak możliwości zwolnienia przez sąd w postępowaniu cywilnym z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej nie zwalnia jednak sądu z obowiązku udzielenia osobie wezwanej w charakterze świadka odpowiednich pouczeń.

Stosownie do art. 266 §1 k.p.c., przed przesłuchaniem świadka uprzedza się o prawie odmowy zeznań. W doktrynie zgodnie przyjmuje się, że przepis ten dotyczy zarówno prawa odmowy zeznań, jak i prawa odpowiedzi na zadane pytanie 17 .

Na marginesie warto wspomnieć o wyrażonym w doktrynie poglądzie, że w niektórych sytuacjach niewykorzystanie przez świadka uprawnienia płynącego z treści art. 261 § 2 k.p.c. i ujawnienie sądowi okoliczności objętych tajemnicą zawodów medycznych może być uznane za działanie bezprawne, polegające na naruszeniu dóbr osobistych 18 .

3. Podsumowanie

Na podstawie dokonanej analizy, uwzględniającej rozległe w tym obszarze orzecznictwo oraz piśmiennictwo, stwierdzić należy, że na gruncie postępowania karnego istnieje możliwość zwolnienia psychologa z tajemnicy zawodowej.

Wyjątkiem od tej zasady jest zakaz przesłuchiwania psychologa, wykonującego czynności wynikające z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Regulacje zawarte w art. 52 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego mają na celu ochronę osoby znajdującej się w trudnej sytuacji emocjonalnej.

Nawet jeśli ich wypowiedzi wprost zawierają stwierdzenie, żeby lekarz poinformował o tym właściwe władze, nie powinna być wykorzystywana przeciwko niemu, gdyż trudno w tym wypadku mówić właśnie ze względu na stan emocjonalny pacjenta o w pełni świadomej zgodzie na ujawnienie takich tajemnic.

Odmiennie postrzegane jest zagadnienie tajemnicy zawodowej psychologa na gruncie prawa cywilnego. Przepisy k.p.c. nie przewidują bowiem możliwości zwolnienia świadka z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej, której zakres regulują przede wszystkim poszczególne ustawy dotyczące zasad wykonywania zawodów zaufania publicznego.

W konsekwencji ani strony, ani organ procesowy nie mogą zwolnić świadka z zachowania tajemnicy. Psycholog, występujący jako świadek może zatem odmówić odpowiedzi na konkretne, zadane mu przez sąd lub stronę pytanie, jeżeli zeznanie miałoby być połączone z ujawnieniem istotnej tajemnicy zawodowej.

Problematyka związana z tajemnicą zawodową psychologa zostanie szerzej poruszona w części drugiej artykułu, w której omówiony będzie m.in. obowiązek denuncjacji przestępstw.

___________________________________________________________________________________________________________

1 Ustawa z 8 czerwca 2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów (t.j. Dz.U. 2019 poz. 1026), zwana dalej „ustawą o zawodzie psychologa”.

2 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997, Nr 78, poz. 483 z późn. zm.), zwana dalej „Konstytucją RP”.

3 Zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 20 kwietnia 2005 r., sygn. akt 1 KZP 6/05, OSNKW 2005/4/39.

4 Ustawa z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (t.j. Dz.U. 2019 r. poz. 1127 z późn. zm.), zwana dalej „ustawą o prawach pacjenta”.

5 Ustawa z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (t.j. Dz.U. 2019 r. poz. 730 z późn. zm.), zwana dalej „ustawą o ochronie zdrowia psychicznego”.

6 Zob. T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2002, s. 35. i n.

7 Ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz.U. 2020 poz. 30), zwana dalej „k.p.k.”.

8 Zgodnie z art. 96 k.p.k.

9 Por. postanowienie Sądu Najwyższego z 15 listopada 2012 r., sygn. akt SDI 32/12.

10 Ustawa z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz.U. 2019 r. poz. 1950 z późn zm.), zwana dalej: „k.k.”.

11 A. Marek, Komentarz do art. 240 Kodeksu karnego [w:] Kodeks karny. Komentarz., A. Marek, LEX nr 59932.

12 W. Grzeszczyk, Szczególny tryb uchylania tajemnicy zawodowej w postępowaniu karnym, „Prokuratura i Prawo” 2012, nr 6, s. 123-124.

13 Por. postanowienie Sądu Najwyższego z 20 kwietnia 2005 r., sygn. akt I KZP 6/05.

14 A. Augustynowicz, I. Wrześniewska-Wal, Lekarz psychiatra jako świadek w postępowaniu karnym, „Prawo i Medycyna” 2013, nr 3-4, s. 89 i n.; M. Urbaniak, Zakres obowiązywania zakazu dowodowego przewidzianego w art. 199 k.p.k., „Prokuratura i Prawo” 2012, nr 7-8, s. 122 i n.

15 Por. wyrok Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2008 r., sygn. akt V KK 230/07.

16 Ustawa z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. 2019 poz. 1460 z późn. zm.), zwana dalej: „k.p.c.”.

17 M. Leciak, Nowe regulacje tajemnic prawnie chronionych w projekcie zmian KPC, KSIP 2012, s. 11.

18 M. Safjan, Problemy prawne tajemnicy lekarskiej, KPP nr 1/1995, s. 36-38.