Kodeks spółek handlowych stanowi, iż umowa spółki może uzależnić od zgody spółki albo w inny sposób ograniczyć zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części udziału oraz zastawienie udziału 1 . Najczęstszymi w praktyce innymi sposobami takich ograniczeń są ustanowienie prawa pierwszeństwa lub prawa pierwokupu udziałów. Przyjrzyjmy się temu jak obydwie instytucje funkcjonują w praktyce.
Wyżej wskazane instytucje, pomimo pewnych cech wspólnych, posiadają odmienny charakter (zob. również wyrok SN z dnia 4 lutego 2011 r., III CSK 198/10, OSNC-ZD 2011, nr 4, poz. 90) 2 .
Prawo pierwszeństwa – komu i kiedy przysługuje
Prawo pierwszeństwa jest instytucją szerszą od prawa pierwokupu, gdyż dotyczy każdego przypadku zbycia udziałów, a nie tylko umowy sprzedaży uregulowanej przez ustawę z dnia z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93, tj. z dnia 10 maja 2018 r. Dz.U. z 2018 r. poz. 1025), zwany dale jako „k.c.”) 3 . Prawo pierwszeństwa oraz regulacje dotyczące jego zastosowania są ustanawiane w umowie spółki.
Zgodnie z orzeczeniem Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 4 lutego 2005 r.
(I ACa 1433/04, niepubl.) w razie zbycia udziału przez wspólnika prawo pierwszeństwa przyznane pozostałym wspólnikom wyłącza możliwość oferowania do sprzedaży udziałów osobie trzeciej, przy czym należy powiadomić pozostałych wspólników o zamiarze zbycia, tak by mogli jako pierwsi zareagować na zmiany.
Zbycie udziału osobie spośród wspólników lub spoza ich grona wymaga uzyskania zgody wszystkich lub poszczególnych wspólników 4 , przy czym rezygnacja z realizacji prawa pierwszeństwa jest tożsama z wyrażeniem zgody.
W razie chęci skorzystania z prawa pierwszeństwa wspólnicy w określonym terminie mogą zgłosić zamiar nabycia udziału i jest to traktowanie – w przeciwieństwie do oświadczenia o wykonaniu prawa pierwokupu – jako oferta kupna udziałów 5 .
Według art. 182 k.s.h. pominięcie prawa pierwszeństwa przysługującego pozostałym wspólnikom pozwala uznać umowę zawartą z osobą trzecią za bezskuteczną wobec uprawnionego wspólnika.
Nie ulega wątpliwości, iż takiego rodzaju rozwiązanie daje znacznie lepszą ochroną uprawnionego wspólnika niż dochodzenie samego odszkodowania w oparciu o art. 471 k.c..
Uprawnienie dochodzenia bezskuteczności czynności prawnej nie jest co prawda bezpośrednio uregulowane art.182 k.s.h., lecz zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 7 września 1993 r.
„umowa zbycia udziałów, zawarta bez zezwolenia spółki (do udzielenia którego właściwe jest zgromadzenie wspólników), stanowi czynność bezskuteczną, i to zarówno wobec spółki, jak i w stosunkach między stronami. Umowa taka może się stać skuteczna dopiero wtedy, gdy stosowne zezwolenie zostanie wyraźnie udzielone” 6 .
Prawo pierwokupu a umowa sprzedaży z osobą trzecią
Jeżeli chodzi natomiast o prawo pierwokupu, to zgodnie z orzecznictwem 7 "prawo pierwszeństwa nabycia udziałów w spółce z o.o. nie jest tożsame z prawem pierwokupu, do którego mają zastosowanie przepisy art. 596 i nast. kodeksu cywilnego".
Tak jak już wskazano powyżej, w przypadku zastrzeżenia w umowie spółki prawa pierwszeństwa dla wspólników, wspólnik zbywający udziały ma obowiązek zaoferowania kupna najpierw wspólnikowi uprawnionemu z prawa pierwszeństwa. W przypadku prawa pierwokupu istnieje obowiązek powiadomienia uprawnionego wspólnika o możliwości zawarcia umowy sprzedaży na konkretnych warunkach, wcześniej zaproponowanych osobie trzeciej 8 .
W przypadku prawa pierwokupu wspólnik zamierzający zbyć należące do niego udziały zawiera z potencjalnym nabywcą udziałów warunkową umowę sprzedaży. Wspólnicy uprawnieni do prawa pierwokupu mogą wówczas złożyć oświadczenie, że korzystają z przysługującego im prawa. Jeżeli to zrobią, to między wspólnikiem sprzedającym udziały (dotychczasowym wspólnikiem) a uprawnionym, zostaje zawarta umowa sprzedaży tej samej treści, co umowa zawarta przez dotychczasowego wspólnika z osobą trzecią.
Sankcją z tytułu naruszenia lub niewykonania obowiązków wynikających z prawa pierwokupu jest odpowiedzialność odszkodowawcza zobowiązanego. Naruszenie obowiązków ciążących na zobowiązanym z tytułu prawa pierwokupu nie pozbawia natomiast skuteczności umowy sprzedaży zawartej przez zobowiązanego z osobą trzecią 9 .
Podsumowując – w przypadku prawa pierwokupu udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością najpierw jest zawierana warunkowa umowa sprzedaży z osobą trzecią, a w następnej kolejności przedstawiana jest ona uprawnionym do pierwokupu, którzy mogą nabyć udziały na warunkach określonych w przedmiotowej umowie. Inaczej jest w przypadku prawa pierwszeństwa, według którego przed sprzedażą udziałów osobie trzeciej wspólnik jest zobowiązany zaproponować ich kupno uprawnionym akcjonariuszom 10 .
Bibliografia:
- 1 Art. 182 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. (Dz.U. Nr 94, poz. 1037, (Dz.U. z 2019 r. poz. 505)
- 2 . Kidyba Andrzej, Komentarz aktualizowany do art. 1-300 Kodeksu spółek handlowych, Opublikowano: LEX/el. 2019
- 3 . Ibidem
- 4 . Matuszczak M., Prawo pierwszeństwa pochodnego nabycia praw udziałowych w spółkach kapitałowych , Warszawa 2013, s. 17 i n
- 5 . Turecka Bożena, Prawo pierwszeństwa i prawo pierwokupu praw udziałowych w spółce Kapitałowej , ABC- komentarz praktyczny, Lex
- 6 . Wyrok SN z 7 września 1993 r. (II CRN 60/93), OSNC 1994/7–8, poz. 159.
- 7 . wyr. SA w Poznaniu z 12.3.2008 r. (I ACa 140/08, niepubl.) Zgodnie z wyr. SA w Katowicach z 4.2.2005 r. (I ACa 1433/04, niepubl.)
- 8 . Malarewicz-Jakubów A., Pierwszeństwo nabycia udziałów i akcji a prawo pierwokupu w świetle kodeksu cywilnego , [w:] Instytucje prawa handlowego w przyszłym kodeksie cywilnym, T. Mróz, M. Stec (red.), Warszawa 2012, s. 593–594.
- 9 . Kodeks cywilny. Tom II. Komentarz do art. 450–1088. Przepisy wprowadzające, red. prof. dr hab. Krzysztof Pietrzykowski, Legalis 2018
- 10 . Turecka Bożena, Prawo pierwszeństwa i prawo pierwokupu praw udziałowych w spółce Kapitałowej, ABC- komentarz praktyczny, Lex
Autor: Hanna Żołnierkiewicz
Aplikant adwokacki w Departamencie Prawnym. Od 2017 roku związana z Russell Bedford Dmowski i Wspólnicy Kancelaria Adwokacka Sp.k.
Posiada doświadczenie w obsłudze prawnej na rzecz przedsiębiorców w zakresie łączenia, podziału i przekształcenia spółek oraz w zakresie prawa upadłościowego, prawa restrukturyzacyjnego i prawa rynku kapitałowego.
Prowadzi bieżącą obsługę spółek prawa handlowego, w tym sporządza dokumentację korporacyjną, zarówno w języku polskim jak i w angielskim. Reprezentuje również klientów przed sądami powszechnymi w sprawach z zakresu prawa gospodarczego i cywilnego.