czwartek, 02 sierpień 2018 07:25

Ubezwłasnowolnienie w Polsce jest równoznaczne ze śmiercią cywilną – RPO apeluje o zmianę przepisów

Pozbawienie zdolności do czynności prawnych jest w Polsce stosowane zbyt arbitralnie i z naruszeniem konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. 

Ubezwłasnowolnienie, czyli częściowe lub całkowite pozbawienie osoby fizycznej zdolności do czynności prawnych, następuje w formie orzeczenia sądowego na mocy zapisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (KRiO). W wielu krajach zostało wycofane na rzecz alternatywnych form wsparcia osoby z niepełnosprawnością i jej otoczenia. W Polsce wciąż funkcjonuje, niestety mocno wadliwie. 

Teoria vs praktyka

Kodeks dopuszcza dwa rodzaje ubezwłasnowolnienia: całkowite lub częściowe. Pierwsze pozbawia osobę ubezwłasnowolnioną zdolności do czynności prawnych, z wyjątkiem zawierania umów „powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, umowa taka staje się ważna z chwilą jej wykonania, chyba że pociąga za sobą rażące pokrzywdzenie osoby niezdolnej do czynności prawnych” (Art. 14. § 2 Kodeksu Cywilnego). Ubezwłasnowolnienie częściowe ma zdolność do czynności prawnych, ale pod kuratelą przedstawiciela ustawowego. 

Teoretycznie osobę, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, należy wysłuchać niezwłocznie po wszczęciu postępowania. Wysłuchanie powinno odbyć się w obecności biegłego psychologa oraz – w zależności od stanu zdrowia osoby, która ma być wysłuchana – biegłego lekarza psychiatry lub neurologa. 

Polska ratyfikowała w 2012 roku Konwencję ONZ o Prawach Osób Niepełnosprawnych. Tekst Konwencji został opublikowany z pewnym kardynalnym błędem w tłumaczeniu. Otóż angielski zwrot legal capacity przetłumaczono jako „zdolność prawną”, podczas gdy w rzeczywistości zamiarem autorów Konwencji było nie tyle przyznanie osobom z niepełnosprawnościami zdolności prawnej, co równej z innymi osobami, ściślej niż zdolność prawna rozumianej, zdolności do czynności prawnych.

Orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu nie może być orzeczone czas określony, ale może zostać uchylone, jeśli ustaną przyczyny, dla których je orzeczono. Ze względu na dobro osoby ubezwłasnowolnionej następuje więc przełamanie obowiązującej w postępowaniu cywilnym zasady skargowości. Osoba ubezwłasnowolniona, która co do zasady nie ma możliwości podejmowania żadnych czynności w postępowaniu, może jednak sama zaskarżać postanowienie wydane w postępowaniu dotyczącym jej ubezwłasnowolnienia. Ma więc w tym względzie pełną zdolność procesową. 

W praktyce orzeczenia o pozbawieniu zdolności do czynności prawnych zapada często z pogwałceniem podstawowych prawa człowieka – zorganizowane naprędce spotkania z biegłym potwierdzają jedynie linię składającego wniosek o ubezwłasnowolnienie. A tego czy dana osoba może już zostać przywrócona do pełni praw obywatelskich – nikt nie sprawdza. Bez podstawowych praw do wykonywania czynności prawnych, często odizolowana, osoba z niepełnosprawnością pozostaje na całe życie wykluczona nie tylko prawnie, ale i społecznie. Jak stwierdził podczas I Kongresu Praw Obywatelskich z grudnia 2017 r. prof. Roman Wieruszewski, ubezwłasnowolnienie jest obecnie równoważne ze śmiercią cywilną. 

Dzieje się tak mimo tego, że Polska ratyfikowała w 2012 roku Konwencję ONZ o Prawach Osób Niepełnosprawnych, której celem nadrzędnym jest ochrona i zapewnienie pełnego i równego korzystania z praw człowieka i podstawowych wolności przez osoby z niepełnosprawnościami na równi ze wszystkimi innymi obywatelami. Tekst Konwencji opublikowany został w Dz. U. z dnia 25 października 2012 r., poz. 1169., jak wskazuje Rzecznik Praw Obywatelskich z pewnym kardynalnym błędem w tłumaczeniu. Angielski zwrot legal capacity przetłumaczono jako „zdolność prawną”, podczas gdy w rzeczywistości zamiarem autorów Konwencji było nie tyle przyznanie osobom z niepełnosprawnościami zdolności prawnej, co równej z innymi osobami, ściślej niż zdolność prawna rozumianej, zdolności do czynności prawnych. Świadczy o tym tekst Konwencji, sporządzony w języku angielskim, jak i akty prawa międzynarodowego poprzedzające jej uchwalenie, a także stanowisko Komitetu ds. Praw Osób Niepełnosprawnościami oraz zastrzeżenia wniesione do art. 12 Konwencji przez inne państwa-strony.

Jeśli nie ubezwłasnowolnienie, to co?

RPO apeluje do Ministra Sprawiedliwości o zniesienie instytucji ubezwłasnowolnienia i zastąpienie jej systemem wspieranego podejmowania decyzji. Jak możemy przeczytać w publikacji Polskiego Towarzystwa Prawa Antydyskryminacyjnego z 2012 r. pt. „Jeśli nie ubezwłasnowolnienie, to co? Prawne formy wsparcia osób z niepełnosprawnością intelektualną”: „Idea wspieranego podejmowania decyzji została rozpowszechniona na forum międzynarodowym przez organizacje pozarządowe działające na rzecz osób z niepełnosprawnością intelektualną w dniu 6 października 2004 r. po konferencji PAHO/WHO w Montrealu, na zakończenie której wydana została Deklaracja o niepełnosprawnościach intelektualnych. W Deklaracji tej podkreślono, że wszystkie osoby z niepełnosprawnością intelektualną, niezależnie od jej stopnia, mają prawo i możliwość podejmowania decyzji dotyczących ich własnego życia, rozwoju, związków z innymi ludźmi i udziału w życiu społecznym. Z tego prawa wynika obowiązek wspierania ich w dokonywaniu tych decyzji lub ich komunikowaniu oraz obowiązek poszanowania takich – podjętych ze wsparciem – decyzji. W Deklaracji wezwano rządy do wprowadzenia ustawodawstwa promującego wspierane podejmowanie decyzji (supported decision-making) w odniesieniu do wszystkich osób, które mają problemy z samodzielnymi wyborami lub ich komunikowaniem oraz do zapewnienia wszystkim osobom z niepełnosprawnością intelektualną adekwatnego wsparcia i świadczeń w tym zakresie. Wskazano, że żadne okoliczności nie powinny uzasadniać całkowitego pozbawienia osoby zdolności do czynności prawnych – takie ekstremalne decyzje powinny dotyczyć wyłącznie konkretnych dziedzin życia, w których osoba jest faktycznie niekompetentna oraz być czasowe i podlegać regularnej ocenie ich zasadności”.

Tego typu alternatywa dla ubezwłasnowolnienia wymagałaby więc nie tylko zmiany prawa, lecz także zaangażowania całego aparatu biegłych (których już teraz jest zbyt mała liczba) i – co się z tym wiąże – przekierowania na ten cel znacznych środków z budżetu państwa. 

Stanowisko negujące ubezwłasnowolnienie na rzecz objęcia opieką państwa osoby z niepełnosprawnością było prezentowane zarówno przez obecnie działającego rzecznika - Adama Bodnara, jak i wcześniej przez jego poprzedników, w toku procedury legislacyjnej, mającej na celu zmianę Kodeksu cywilnego w zakresie zdolności do czynności prawnych, toczącej się w ramach Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministrze Sprawiedliwości. Niestety, jak wynika z ostatniej odpowiedzi Ministra Sprawiedliwości z 7 lutego 2018 r.: „Nie negując potrzeby podjęcia prac legislacyjnych w omawianym zakresie, uprzejmie informuję, że z uwagi na inne priorytetowe projekty i zadania realizowane w Ministerstwie Sprawiedliwości, prace takie nie są obecnie prowadzone”.






Masz pytanie z zakresu prawa?

andrzej dmowski1

Warszawa

Andrzej Dmowski

Partner Zarządzający
tel: 22 276 61 80
email: andrzej.dmowski@russellbedford.pl

rafal dabrowski1

Katowice

Leszek Dukiewicz

Dyrektor biura w Katowicach
tel: 32 73 13 420
email: leszek.dutkiewicz@russellbedford.pl

Kariera

Chcesz rozpocząć karierę w dynamicznej międzynarodowej, prężnie rozwijającej się organizacji, stawiasz na rozwój zawodowy, sukces i karierę – prześlij do nas swoją aplikację, nie omijamy żadnego życiorysu!

Aktualne oferty pracy

Skontaktuj się z nami

Biuro prasowe

Prawo do publikacji możliwe jest po skontaktowaniu się z naszym działem PR.

Zapraszamy do zamawiania komentarzy. Nasi eksperci udzielają wypowiedzi m.in. dla magazynu Forbes, dla Pulsu Biznesu, dla Gazety Finansowej i Rzeczpospolitej. Pozostajemy do Waszej dyspozycji.

 

więcej

RB Magazine

RB Magazine numer 55

Tematy na czasie to split payment, raportowanie MDR, nowa matryca stawek VAT. Zmianom przyglądamy się na bieżąco na naszym portalu i w mediach społecznościowych. W magazynie podsumowujemy najważniejsze z nich, a także zwracamy uwagę na takie, które są równie ważne, ale niekoniecznie „medialne”.

Pobierz najnowszy RB Magazine

 

Facebook

Twitter

RB__Poland Andrzej Dmowski dla TVN24 o mikrorachunkach - Russell Bedford Poland https://t.co/XQP37S4X6B
4hreply
RB__Poland Russell Bedford w finale konkursu „Network of the Year” - Russell Bedford Poland https://t.co/j2UPWSyBYB
10hreply
RB__Poland Zapraszamy na wyjątkowe śniadanie podatkowe z Belgijską Izbą Biznesu - Russell Bedford Poland https://t.co/TFGcpqEmac
RB__Poland Uzyskanie zgody organu spółki na dokonanie czynności prawnej przez spółkę jest również w interesie kontrahenta - Ru… https://t.co/RB8RGXVIQq