czwartek, 25 lipiec 2019 07:10

Przemilczana dyrektywa – prawo do obrony w świetle prawa unijnego

W maju minął termin na implementację dyrektywy w sprawie pomocy prawnej z urzędu dla podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym oraz dla osób, których dotyczy wniosek w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania. 

Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w przypadku nieimplementowania dyrektywy obywatel ma prawo powoływać się i domagać się stosowania tych jej przepisów, które są jasne, bezwarunkowe i nadają się do bezpośredniego zastosowania pomiędzy nim a państwem. Istotne jest też to, że w wypadku, gdy obywatel poniesie szkodę z powodu niewdrożenia lub wadliwego wdrożenia dyrektywy, może pozwać państwo o odszkodowanie.

Mimo braku implementacji dyrektywy jest wyłącznie kwestią czasu kiedy sądy, chcąc nie chcąc, zaczną ją stosować. Abstrahując od faktu, że obowiązek taki wynika wprost z konstytucji, to zwyczajnie dyrektywa stanie się popularna przez wzgląd na korzyści, jakie niesie obywatelowi

Jak dotąd adwokaci, a tym bardziej sami zatrzymani, nieczęsto powoływali się bezpośrednio na zapisy unijnych przepisów. Co więcej zdarza się, że sądy ich zwyczajnie nie znają i nie uwzględniają. Niemniej jednak zgodnie z omawianą dyrektywą państwa członkowskie zobowiązały się do wprowadzania w życie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych niezbędnych do jej wykonania do dnia 25 maja 2019 r., a także do niezwłocznego powiadomienia o tym fakcie Komisji. 

Rodzimy ustawodawca uznał, że polskie przepisy w wystarczającym stopniu gwarantują ochronę praw uczestników postępowania karnego i tym samym dostateczną realizację postanowień dyrektywy. Nie sposób jednak poprzeć takie stanowisko bez zastrzeżeń... O problemie wspominaliśmy już w artykule Prawo do adwokata przyznawane za późno. Rok temu temat wypłynął w mediach szerzej, jednak wciąż pozostaje nierozwiązany.

Oskarżeni bez obrony

Zgodnie z punktem 19 preambuły właściwe organy powinny przyznać pomoc prawną z urzędu bez zbędnej zwłoki i najpóźniej przed przesłuchaniem danej osoby przez policję, inny organ ścigania lub przez organ sądowy, lub przed przeprowadzeniem konkretnych czynności dochodzeniowo-śledczych lub dowodowych, o których mowa w niniejszej dyrektywie. Jeżeli właściwe organy nie są w stanie tego zrobić, powinny co najmniej udzielić doraźnej lub tymczasowej pomocy prawnej z urzędu przed takim przesłuchaniem lub przed przeprowadzeniem czynności dochodzeniowo-śledczych i dowodowych. Art. 245 kodeksu postępowania karnego nakazuje by zatrzymanemu na jego żądanie niezwłocznie umożliwić nawiązanie kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym, a także bezpośrednią z nim rozmowę. 

Treść przytoczonych przepisów zdecydowanie nie jest tożsama. Czym innym jest uprawnienie danej osoby do wystosowania żądania, a co innego zapewnienie jej stosownej pomocy z inicjatywy samego organu. W praktyce zdarza się, że podejrzany podpisuje oświadczenie, iż został pouczony o swoich prawach, ale de facto nic z tego nie wynika. Trudno oczekiwać by każdy obywatel był przygotowany na taką sytuację jak np. zatrzymanie i dysponował numerem telefonu do prawnika, albo w ogóle znał osobę z uprawnieniami obrońcy, do której może się zgłosić. Co więcej w obecnym stanie prawnym kontakt z adwokatem czy radcą prawnym od strony czysto technicznej również bywa znacznie utrudniony.

Obrońca z urzędu nie dla każdego

Kolejnym ważnym aspektem jest różnica między formalną, a realną możliwością skorzystania z pomocy prawnej. Zgodnie z artykułem trzecim przedmiotowej dyrektywy do jej celów „pomoc prawna z urzędu” oznacza finansowanie przez państwo członkowskie pomocy adwokata, umożliwiające korzystanie z prawa dostępu do adwokata. Nie każdy dysponuje środkami na wynagrodzenie za usługi prawne, a zgodnie z unijnym prawem to państwo powinno ponieść ten ciężar, przynajmniej na wstępnym etapie postępowania, zanim ewentualnie uzna, że taka pomoc z urzędu się w ogóle danej osobie nie należy.

Jakie jest praktyczne znaczenie różnicy między przepisami unijnymi a krajowymi? Podejrzany bądź oskarżony może podważać w toku postępowania karnego legalność czynności podejmowanych przez organy ścigania, ich wartość dowodową. Ewentualna odmowa składania jakichkolwiek zeznań lub czynnego uczestniczenia w czynnościach postępowania przygotowawczego również nie ułatwi ustalenia prawdy. Wszystko to rzutuje na cały proces i poddaje w wątpliwość prawo do obrony w świetle prawa unijnego.

Wydaje się, że mimo braku implementacji dyrektywy jest wyłącznie kwestią czasu kiedy sądy chcąc nie chcąc zaczną ją stosować. Abstrahując od faktu, że obowiązek taki wynika wprost z konstytucji, to zwyczajnie dyrektywa stanie się popularna przez wzgląd na korzyści jakie niesie obywatelowi. Poza tym konsekwentne nieprzestrzeganie prawa unijnego może wywołać lawinę skarg do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a co za tym idzie bolesne sankcje finansowe dla budżetu państwa.

Autor:

Rafał Czepik, radca prawny, absolwent Wydziału Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, specjalista w dziedzinie prawa gospodarczego i cywilnego

 

Masz pytanie z zakresu prawa?

andrzej dmowski1

Warszawa

Andrzej Dmowski

Partner Zarządzający
tel: 22 276 61 80
email: andrzej.dmowski@russellbedford.pl

rafal dabrowski1

Katowice

Leszek Dukiewicz

Dyrektor biura w Katowicach
tel: 32 73 13 420
email: leszek.dutkiewicz@russellbedford.pl

Kariera

Chcesz rozpocząć karierę w dynamicznej międzynarodowej, prężnie rozwijającej się organizacji, stawiasz na rozwój zawodowy, sukces i karierę – prześlij do nas swoją aplikację, nie omijamy żadnego życiorysu!

Aktualne oferty pracy

Skontaktuj się z nami

Biuro prasowe

Prawo do publikacji możliwe jest po skontaktowaniu się z naszym działem PR.

Zapraszamy do zamawiania komentarzy. Nasi eksperci udzielają wypowiedzi m.in. dla magazynu Forbes, dla Pulsu Biznesu, dla Gazety Finansowej i Rzeczpospolitej. Pozostajemy do Waszej dyspozycji.

 

więcej

RB Magazine

RB Magazine numer 55

Tematy na czasie to split payment, raportowanie MDR, nowa matryca stawek VAT. Zmianom przyglądamy się na bieżąco na naszym portalu i w mediach społecznościowych. W magazynie podsumowujemy najważniejsze z nich, a także zwracamy uwagę na takie, które są równie ważne, ale niekoniecznie „medialne”.

Pobierz najnowszy RB Magazine

 

Facebook

Twitter

RB__Poland Przeprowadzanie inwestycji na obszarach Natura 2000 - Russell Bedford Poland https://t.co/Y93sRBhiuX
15hreply
RB__Poland Ceny transferowe. Japońska reforma podatkowa - Russell Bedford Poland https://t.co/G3H1Jeku2n
RB__Poland RB dla @Forbes Podatek GAFA wymierzony w amerykańskie korporacje oznacza konkretne wpływy do budżetu. Jednak rząd M… https://t.co/O4PtZ6SwAt
RB__Poland Drużyna Russell Bedford pobiegnie w Runmageddonie! 💪💪💪 https://t.co/A3Y47wpyK6 https://t.co/YYt5eQXNtB