Business consultants with a global perspective

Podatki • Prawo • Audyt • Outsourcing • Szkolenia

Klauzula o unikaniu opodatkowania

Klauzula o unikaniu opodatkowania

Od ponad roku obowiązują przepisy, na podstawie których ponownie podjęto próbę wprowadzania do polskiego systemu prawnego klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania (zwanej również klauzulą obejścia prawa podatkowego). Po raz pierwszy instytucja ta pojawiła się w polskim prawie 1 stycznia 2003 r. Z uwagi na dalece nieprecyzyjne zapisy, klauzula obejścia prawa podatkowego została zakwestionowana przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 11 maja 2004 r. (sygn. akt K 4/03). Aktualnie obowiązujące przepisy w sposób znacznie bardziej szczegółowy regulują tą materię. Istnieje jednak szereg niebezpieczeństw, które mogą dotknąć nieprzygotowanego podatnika.   

Realizując zamiar ponownego wprowadzenie do systemu prawnego klauzuli, zdecydowano się na dodanie do przepisów Ordynacji podatkowej Działu IIIa, gdzie umieszczono procedurę badania czynności dokonanych przez podatników oraz zasady postępowania w przypadku „wykrycia”, iż celem czynności dokonanej przez podatnika było przede wszystkim osiągnięcie korzyści podatkowej.

Ustawodawca operuje pojęciem unikania opodatkowania. Czym ono jest? Unikanie opodatkowania definiuje się jako dokonanie sztucznej czynności przede wszystkim w celu osiągnięcia korzyści podatkowej. Sztuczność polegać ma na takim działaniu, które nie zostałoby zastosowane przez podmiot działający rozsądnie i kierujący się zgodnymi z prawem celami innymi niż osiągnięcie korzyści podatkowej.

Przepisy te weszły w życie 15 lipca 2016 r. i od tego dnia organy podatkowe posiadają nowy środek skutecznego zakwestionowania czynności dokonanej przez podatnika. Rok obowiązywania tych przepisów pozwala na dostrzeżenie trendów jakie powstały na gruncie ich stosowania w praktyce.

Znamienny jest fakt, iż do tej pory, Szef Krajowej Administracji Podatkowej nie wydał żadnej decyzji w oparciu o przepis z art. 119a Ordynacji podatkowej. Dostrzegalna jest jednak zmiana nastawienia wobec podatników, którzy w ocenie organów podatkowych, dokonywali czynności pozornych lub takich, które spowodowały znaczące zmniejszenie zobowiązania podatkowego. Warto wspomnieć, że działania takie są podejmowane, mimo tego, że jeszcze kilka lat temu uzyskiwano interpretacje podatkowe pozytywnie oceniające stany faktyczne i prawne prezentowane przez podatników, które obecnie są kwestionowane. Sytuacja taka dotyczy nie tylko wielkich graczy notowanych na giełdzie papierów wartościowych w Warszawie, ale także mniejszych podmiotów, dokonujących w latach ubiegłych różnorakich czynności prawnych, które obecnie są przedmiotem postępowań.

Co prawda przepis z art. 119a Ordynacji podatkowej jest potężnym instrumentem dającym możliwość walki z optymalizacją podatkową, jednak organom podatkowym nawet dotychczas istniejące przepisy dają możliwość skutecznego kwestionowania czynności podjętych w celu uzyskania korzyści podatkowej. Przykładem takiego przepisu może być art. 199a Ordynacji podatkowej, który stanowi, iż organ podatkowy dokonując ustalenia treści czynności prawnej uwzględnia zgodny zamiar stron i cel czynności, a nie tylko dosłowne brzmienie oświadczeń woli złożonych przez strony czynności. W przeciwdziałaniu agresywnej optymalizacji podatkowej szczególną rolę odgrywa § 2 art. 199a Ordynacji podatkowej. Stanowi on, iż jeżeli pod pozorem dokonania czynności prawnej, dokonano innej czynności prawnej, skutki podatkowe wywodzi się z tej ukrytej czynności prawnej. Innymi słowy, organ podatkowy może przyjąć, iż dana czynność prawna została zawarta pozornie w celu ukrycia innej. W konsekwencji, niedbałe przygotowanie restrukturyzacji przez podatnika może spowodować wiele problemów kilka lat po jej przeprowadzeniu, w szczególności konieczność uiszczenia niejednokrotnie znacznych odsetek od zaległości podatkowej. Art. 199a § 3 ordynacji podatkowej nakłada na organy podatkowe obowiązek wystąpienia do sądu powszechnego o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego, jednak co istotne, obowiązek wystąpienia zachodzi wówczas gdy z dowodów zgromadzonych w toku postępowania wynikają wątpliwości. Słowo „wątpliwości” jest w tym przypadku kluczowe dla prawidłowej oceny skutków zastosowania przez organ podatkowy instytucji przewidzianej przez art. 199a. O tym czy owe wątpliwości faktycznie zaistniały, decyduje organ podatkowy, oceniając dotychczas zgromadzony materiał dowodowy na podstawie art. 187 § 1 i art. 190 Ordynacji podatkowej. Dzięki zasadzie swobodnej oceny dowodów organ podatkowy może ocenić czy konieczne jest wystąpienie do sądu powszechnego. Jak wynika bowiem z poglądów przyjętych w orzecznictwie, wątpliwości te powinny mieć charakter obiektywny. To oznacza, że nie można ich postrzegać przez pryzmat subiektywnego przekonania organu podatkowego, że tych wątpliwości nie ma, jak również subiektywnego przekonania strony postępowania, że te wątpliwości istnieją (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 6.03.2008 r., I SA/Gd 1028/07). Ta nieostrość pojęciowa może stwarzać realne problemy dla podatników, których czynności prawne są kwestionowane przez organy podatkowe.

Nieprecyzyjność sformułowań widoczna jest również w przepisach regulujących przeciwdziałanie unikaniu opodatkowania. Ustawodawca używa takich stwierdzeń jak „przede wszystkim”, ”podmiot działający rozsądnie”, „mało istotne”, co powoduje, że organy podatkowe będą miały pewną dozę swobody w ich interpretowaniu. Dopiero opierając się na orzecznictwie sądów administracyjnych, zwłaszcza Naczelnego Sądu Administracyjnego, będzie możliwe przypisanie tym sformułowaniom bardziej ostrych znaczeń. Jest to jednak odległa perspektywa, która będzie z pewnością poprzedzona licznymi decyzjami określającymi zobowiązania podatkowe.

Mimo tego, iż do tej pory nie wydano decyzji na podstawie art. 199a Ordynacji podatkowej, organy podatkowe korzystają z nowych przepisów dotyczących klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania. Jest to widoczne przede wszystkim w praktyce wydawania indywidualnych interpretacji podatkowych. Art. 14b ust 5 Ordynacji podatkowej stanowi bowiem, iż nie wydaje się interpretacji indywidualnej w zakresie tych elementów stanu faktycznego lub zdarzenie przyszłego, co do których istnieje uzasadnione przypuszczenie, że mogą być przedmiotem decyzji wydanej z zastosowaniem art. 119a Ordynacji podatkowej. Organy podatkowe chętnie korzystają z tej możliwości i odmawiają podatnikom wydania interpretacji indywidualnej.

Jak może zabezpieczyć się podatnik przed negatywnymi konsekwencjami tej nowej instytucji przewidzianej przez polskie prawo podatkowe? Przede wszystkim powinien wiarygodnie wytłumaczyć organom podatkowym dlaczego decydował się na przyjęcie takiej a nie innej konstrukcji prawnej. Szczegółowe omówienie jej celu biznesowego, umotywowanie przyczyn dokonania konkretnej czynności oraz wykazanie, iż działanie podatnika przeszłoby test „podmiotu działającego rozsądnie” z pewnością pozwoli na uniknięcie poważnych kłopotów jakie mogłyby spotkać uczciwego przedsiębiorcę. Podatnik powinien być jednak na taką ewentualność gotowy przed przybyciem do jego firmy funkcjonariuszy organów administracji skarbowej. Warto w tym celu przyjrzeć się swojemu modelowi biznesowemu i skonsultować go z doradcą podatkowym.

 

Rafał Dąbrowski

Rafał Dąbrowski

Starszy Manager w Dziale Doradztwa Podatkowego. Prawnik, Doradca Podatkowy wpisany na listę Krajowej Rady Doradców Podatkowych. W Russell Bedford odpowiedzialny za Departament Doradztwa Podatkowego. Nadzoruje dokładną pomoc w analizie, przygotowaniu, a następnie realizacji rozwiązań korzystnych dla klientów z perspektywy podatkowej i biznesowej. Od 2011 roku zajmuje się doradztwem dla wiodących firm z różnych sektorów gospodarki. W szczególności specjalizuje się w doradztwie dla branży stalowej, paliwowej, budowlanej, transportowej, nieruchomości oraz IT.  Doradzając przy licznych transakcjach gospodarczych oraz przeprowadzając i nadzorując badania due diligence podatkowe zyskał wieloletnią praktykę z dziedziny  prawa podatkowego. Realizował procesy optymalizacyjne i restrukturyzacyjne oraz sporządzał dokumentacje cen transferowych. Posiada również bogate doświadczenie w prowadzeniu kompleksowych projektów z zakresu krajowego i międzynarodowego prawa podatkowego.  Prelegent wielu konferencji oraz szkoleń dotyczących prawa podatkowego. Autor licznych artykułów o tematyce podatkowej publikowanych w prasie branżowej.

Nasze marki

Nasze marki mobile